Մարդուն իրավունք չէ տրված նայել արևին... Այդ հրաշքը, որ մարդուն կյանք է տալիս, ասում է.
«Մի նայիր ինձ,այլապես կկուրանաս»: Իսկ կյանքն առանց աչքերի չես տեսնի և չես զգա:

Կերպարվեստը մարդն ընկալում է աչքով: Եվ նկարիչը, ում բնությունը տվել է տեսնելու, նշանակում է նաև զգալու, մեծ պարգևը իր նկարներում մարդու առջև բացահայտում է կյանքն իր գեղեցկության մեջ:

                                                                                                        Մ. Սարյանի ձեռագրերից
    ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - 2017

2017

ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆ - 137

Մ. Սարյանի ծննդյան 137 ամյակի առթիվ Կոմիտասի անվան պանթեոնում` Վարպետի շիրմաքարին, իրենց հարգանքի տուրքը մատուցեցին և ծաղիկներ դրեցին Մ. Սարյանի տուն֊թանգարանի աշխատակազմը և մի խումբ մտավորականներ։

 

 

                                                                                    
ՍԱՐԳԻՍ ՍԱՐՅԱՆ - 100: ժամանակավոր ցուցադրություն


Փետրվարի 3-ից Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանում կգործի նկարչի ավագ որդու՝ գրականագետ Սարգիս Սարյանի 100-ամյակին նվիրված ժամանակավոր ցուցադրություն:

Ներկայացվելու են Մ. Սարյանի գրաֆիկական դիմանկարներ, Սարգիս Սարյանի ձեռագրեր, նամակներ, լուսանկարներ, գրքեր, անձնական իրեր:

     
Գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ Սարգիս Սարյանը ծնվել է 1917 թվականի հունվարի 26 -ին Նոր Նախիջևան քաղաքում։
1939-ին ավարտել է Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։
1945-47-ին սովորել է ԽՍՀՄ ԳԱ Մոսկվայի Մ. Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։
1950-ին «Վերածննդի դարաշրջանի իտալական նովելի զարգացման նոր աստիճանը Մ. Բոնդելլոյի ստեղծագործություններում» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։
1951-62-ին աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող։ Կազմել է «Չարենցը գրականության մասին» ժողովածուն (Երևան, 1957)։ Ռուսերեն լույս է տեսել նրա «Հետպատերազմյան սովետահայ գրականությունը» (Երևան, 1956) և «Սովետահայ գրականությունը» (Երևան, 1964) գրքերը։
Մահացել է Երևանում` 1962 թվականին՝ Երևան-Սևան մայրուղու վրա պատահած ավտովթարից:

«Սարգիս Սարյանին 1950, սեպտեմբերի 26, Երևան
Թանկագին իմ զավակ, իմ մեծ Մարտիրոս. Դու կհաղթես, ես հավատում եմ, գիտեմ, թե որքան հիանալի զգացմունքներ ես ներդնում քո դիսերտացիայի մեջ: Այն պետք է գրված լինի նոր մարդու կողմից, որն ապրում և զգում է իր էության բոլոր թելերով: Յուրաքանչյուր հսկայական գործ մեծ զոհեր է պահանջում: Ամեն մի գործ մարդուց խլում է նրա կյանքի մի մասնիկը: Ես գիտեմ ինչպես ես դու այրվում, ինչպես ես ամբողջ էությամբ տրվում քո գործին:
«Մարտիրոս Սարյան». Նամակներ, հատոր երկրորդ/1929-1953/ Խմբագիր, կազմող` Ռուզան Սարյան»:
Ավագ որդու՝ Սարգսի կերպարը Մ.Սարյանի արվեստում

Զարմանալի կենսահաստատ, հավատով և լույսով առլեցուն արվեստի հեղինակ Մարտիրոս Սարյանն ապրել էր նաև բազմաթիվ դառնություններ, տառապանքներ ու ցավեր: Դրանցից մեկն էլ՝ խոր անձնական, կապված էր որդու՝ Սարգսի հետ:  Սարիկը, ինչպես նրան տանն էին ասում, Մ. Սարյանի առաջնեկն էր, առաջին ժառանգը: Նա ծնվել էր 1917-ին, այն շրջանում, երբ աշխարհը ցնցվում էր պատմական աննախադեպ իրադարձություններից. I-ին համաշխարհային պատերազմ, Հայոց ցեղասպանություն, Ռուսական հեղափոխություն: Այս տարիներին, ստեղծելով իր ընտանիքը, Սարյանը կարողացավ ունենալ սիրո, մարդկային ջերմության այն խաղաղ հանգրվանը, որն այդքան կարևոր էր իր նվիրական գաղափարների և համոզմունքների պահպանման համար: «Տագնապի այս ահավոր պայմաններում էլ ավելի էր մեծանում հարազատներիս հետ լինելու ցանկությունս», - կարդում ենք  Մ. Սարյանի «Գրառումներ իմ կյանքից» գրքում:
1916-ին, ամուսնանալով Լուսիկ Աղայանի հետ, Սարյանը Թիֆլիսից տեղափոխվում է ծննդավայր` Նոր Նախիջևան, որտեղ և ծնվում է Սարիկը: Շուտով նրանք, արդեն երեքով, նորից գնում են Թիֆլիս: Սակայն երեխայի հետ վարձակալությամբ ապրելու դժվարության պատճառով տիկին Լուսիկը ստիպված է լինում Սարիկի հետ վեռադառնալ Նոր Նախիջևան: Ընտանիքն ապահովելու համար Սարյանը, մնալով Թիֆլիսում, դասավանդում է Լիվանդովսկու գիմնազիայում: Սակայն շուտով քաղաքացիական պակերազմի պատճառով նկարիչը վերադառնում է մայրական տուն` իր ընտանիքի մոտ:
Փոքրիկ Սարիկը մեծ երջանկություն է պարգևում Սարյանին: Նա դիտում է իր առաջին երեխային սիրելի կնոջ գրկում, քնի պահին («Ս. Սարիկ», 1918): Մեծ կորուստներից, դաժան տեսարաններից և ծանր ապրումներից հետո այս անմեղ փոքրիկի` հրեշտակ հիշեցնող կերպարը նկարչի համար դառնում է կեցության և մարդկային լավագույն հույզերի հաստատում: Հայրական անսահման սիրո հայացքով Սարյանը դիտում է փոքրիկ Սարիկի առաջին շարժումներն ու երեխային հատուկ տրամադրության կտրուկ փոփոխության պահերը («Սարիկ»,1919): Փոքրիկի` իր մոր նման սև նշաձև աչքերը այնքան անկեղծ հուզմունք են արտահայտում, որ չեն կարող անտարբեր թողնել դիտողին: Տխրությամբ լցված սարյանական այդ աչքերը, կիտված հոնքերն ու սեղմված շուրթերը վայրկենական փոխվում են խելացի, վստահող և արդեն գոհացած հայացքի: Այդ տիպիկ երեխայկան փոփոխական բնավորությունը դժվար կլիներ հաղորդել այլ կերպ, քան իրար կողք մեկտեղելով և հակադրելով:
Սակայն երկար չտևեց այդ երջանկությունը: Սարիկը հիվանդացավ ծաղիկ ծանր հիվանդությամբ, և տառապելով, բայց լուռ, ամիս ու կես մնաց կիսախավար սենյակում: Եվ դա դեռ ամենը չէր: Երբ արդեն ծնվել էր Սարյանի կրտսեր որդին` Զարիկը (Ղազարոս Սարյանը), նրանք երկուսն էլ՝ Սարիկն ու Զարիկը, կատվից վարակվեցին խուզող որքինով: Ստացվեց այնպես, որ Զարիկին անհետևանք բուժեց հեքիմը, իսկ Սարիկը ենթարկվեց բուժման ռենտգենային ճառագայթմամբ, որն այն ժամանակ  լավագույն բուժումն էր համարվում: Արդյունքը, սակայն, սարսափելի էր և անդառնալի. Սարիկը ընդմիշտ զրկվեց իր խիտ մազերից, վնասվեց նրա գանգային ոսկորը, ինչն էլ իր հերթին հետագայում ազդեց նրա տեսողության խիստ վատթարացման վրա:
1922 թվականի գծանկարում Սարիկին տեսնում ենք արդեն հյուծված, ճաղատ, գլխարկը գլխին, ինքնամփոփ: Նրա տխրությունն այս անգամ հակադրվում է եղբոր` Զարիկի, զվարթ, կյանքով  և մանկական անմիջականությամբ լի կերպարին: Հայրական անհանգիստ հայացքով Սարյանը համեմատում է իր որդիներին նաև 1925 թվականի գծանկարում: Զարիկը` արտահայտիչ, նորից մոր նման և Սարյանի համար սիրելի սև նշաձև աչքերով, առնական ուժով լցվող, եռանդուն երեխա է, իսկ Սարիկը` գունատ, ճաղատ, թախծոտ աչքերով:
1928-ին վերադառնալով Փարիզից, նկարիչը կարոտալի հայացքով զննում է Սարիկին, նրա աչքերում գտնելով ցավ, ափսոսանք, ինչ-որ տեղ մեղադրանք, բայց և հնազանդություն անողոք ճակատագրի հանդեպ: Մեկ անգամ վնասելով` բժշկությունն արդեն անզոր էր օգնել Սարիկին, չնայած որ Սարյանը մի քանի անգամ ձեռնարկում էր նրան բուժելու միջոցներ: Այդ նույն թվականին ստեղծված «Զարիկն ու Սարիկը» գեղանկարչական աշխատանքում, զերծ մնալով դիմանկարային բնութագրումից, նկարիչը պատկերում է այն, ինչ մտերիմ ու հարազատ է իր կարոտած սրտի համար: Տան և ընտանեկան օջախի մթոլորտը հաղորդող գծանախշով ծածկոցի ֆոնին նա ստեղծում է մի պոետիկ գունային սիմֆոնիա իր որդիների շուրջ, հաղորդելով նրանց նկատմամբ ունեցած հուզական զգացմունքները, ընդգծելով նրանց նշաձև աչքերը, որոնք հիշեցնում են սարյանական արվեստի ծանոթ խորհիդանիշ՝  հավերժական հոգևոր արժեքներ ամփոփող եգիպտական դիմակը:
Այն երևում  է արդեն հաջորդ` 1929 թվականի «Իմ ընտանիքը» նկարում: Ահա նկարչի սիրելի Լուսիկն ու իր որդիները նայում են կյանքին՝ գեղեցիկ, նշաձև աչքերի պարզ հայացքով, լուսավոր, բաց դեմքերով, իսկ դիմակի հայացքում կարծես, քարացել է մի լուռ հարցում. կկարողանա՞ք անցնել կյանքի արհավիրքների միջով, դիմակայել և պահպանել ձեր հավատամքը: Ընդգրկելով եգիպտական դիմակը իր համար ամենաթանկ ու նվիրական մարդկանց շրջանակում, նկարիչը կարծես ցանկանում է պաշտպանել նրանց և ինքն իրեն (ձախից տեսնում ենք Սարյանի ինքնանկարը) կյանքի փոփոխական, իրարամերժ, հաճախ  դժվար և դաժան երևույթներից: Դրանց հաղթահարումը հնարավոր է միայն շնորհիվ մարդկային հոգևոր հզոր ուժի, որը դրսևորվում է մարդու ստեղծագործության մեջ, անցնում դարերի միջով և, ուրեմն,  հաղթում:
Այդպես էլ ապրեց իր կյանքի կարճ ուղին Սարգիս Սարյանը: Չնայած իր առողջության և արտաքինի հետ կապված («Սարիկ», 1933) բազում դժվարություններին` բնավորությամբ նա զվարթ էր, ընկերասեր ու կյանքով լի: Շատերն են հիշում նրա զրնգուն,  հարևան բակերում լսվող ծիծաղը: Վատ տեսողությունը չխանգարեց նրան. նա մասնագիտացավ գրականագիտության մեջ, դարձավ Մոսկվայի Մ.Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտի ասպիրանտ, պաշտպանեց ատենախոսություն` նվիրված իտալացի նշանավոր նովելիստ Բանդելոյի ստեղծագործությանը: Հետագայում աշխատեց Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայում, հեղինակեց տասնյակ գրքեր, հոդվածներ:  Հորը ուղղված նամակներից մեկում Սարիկը գրում էր. «Մենք աշխատում ենք առավոտից երեկո, որպեսզի արդարացնենք Սարյանի որդիներ լինելու բարձր կոչումը» (13.02.1952թ.): Հայտնի է, որ նա աշխատել է իր ատենախոսության վրա մեծ պատասխանատվությամբ, միշտ հիշելով, որ լինելով Սարյան, իր ամեն մի խոսքն ու դիտակումը պիտի կատարի կշռադատված և անթերի: «Ծանր է Մոնոմախի գլխարկը», - հաճախ կրկնում էր նա Ա.Պուշկինի «Բորիս Գոդունով» ողբերգության խոսքերը:



Հայր և որդի Սարյանները հաճախ քաջալերում էին միմյանց: «Սիրելի պապա ջան, պատասխանում եմ քո արևով լի, կենսահաստատ նամակին: Կրկնակի ուրախ կլինեմ, եթե նույն այդ թափով դու ստեղծես մի քանի աշխատանք», - նույն իր նամակում գրում է Սարիկը: Իսկ Սարյանը, Սարիկին նվիրելով Բրուսելի ցուցահանդեսին ստացած զենքը ձեռքին բրոնզե արձանիկը, կցում է դրան մի հղում. «Կյանքը պայքար է, պայքարիր, մի ընկճվիր, նյարդերդ գործի մի դիր:          Գիտակցություն, գիտակցություն և զգացմունք: Պայքարիր, ինչպես ես, և հաղթանակը քոնն է լինելու»:
Պատերազմի տարիներին Սարյանների ընտանիքը տագնապալից շրջան էր ապրում` կապված առաջնագծում կռվող Ղազարոս Սարյանի հետ: Երկու անգամ կրկնվեց ռազմաճակատից եկող նամակների հինգ ամիս տևողությամբ բացակայությունը: Իսկ ամեն մի նամակ առաջին հերթին Զարիկի ողջ լինելու վկայությունն էր: Այդ տարիների ապրումները այնքան խորն էին, որ Մարտիրոս Սարյանը այդ թեմայով նկար ստեղծեց, պատկերելով իր կնոջը՝ Լուսիկին ձեռքին պտուղ բռնած, իսկ հայելու մեջ՝ նամակ: Սարգիս Սարյանն էլ գրեց «Սպիտակ աղավնին» վերնագրով մի պատմվածք: Բովանդակությունը իր ընտանիքի կյանքից էր: Նկարիչը երկար ժամանակ լուր չուներ ռազմաճակատում կռվող իր որդուց, նա վաղուց արդեն վայր էր դրել վրձինը: Բայց նամակը վեջապես եկավ: Նկարիչը կարդաց. «Մեր թնդանոթները մաքրում են երկինքը մահաբեր ինքնաթիռներից: Դրանք ուզում են ծածկել արևը, քո սիրած արևը: Իսկ մենք ոչնչացնում ենք դրանց: Ինչ էլ որ պատահի, մի մարեցրու քո հոգու արևը...»:
Այս խոսքերը, կարծես, մի կանխազգացում էին, կապված նաև իր՝ Սարիկի ճակատագրի հետ: 1962-ին նա հեռացավ կյանքից: Տան պատին մինչ այսօր կախված է մնացել 1942 թվականին ստեղծված  դիմանկարը: Չնայած գրաֆիկական տեխնիկային` Սարյանն այստեղ փոխանցել է Սարիկի լուսավոր կերպարը, հարուստ հուզական ներաշխարհը, աչքերի խորաթափանց արտահայտությունը, իր ժառանգի հոգու արևը:
  Սարիկին կորցնելուց հետո Վարպետը երկար ժամանակ չէր նկարում: Սակայն, ասում են, շուտով, երազում տեսավ որդուն, և նա ասաց. «Պապա ջան, ինչու՞ չես նկարում: Թող արվեստանոց բարձրացնեն մեծ հայելին, և դու ինքնադիմանկար ստեղծիր»: Վարպետը նորից մտավ իր արվեստանոցը, վրձինը վճռականորեն ձեռքը վերցրեց, այդպես էլ նկարեց ինքն իրեն. չէ՞ որ նա պետք է չմարեցներ իր հոգու արևը, ստեղծագործելով պայքարեր մահվան դեմ` հանուն կյանքի և հավերժության:

Մ. Սարյանի տուն-թանգարանի գլխավոր ֆոնդապահ Սոֆյա Սարյան

                                                                                    
Հեռախոս՝
Էլ. փոստ՝
(374 10) 52 16 07
info@sarian.am